Przestajemy wstydzić się wizyt u psychologa, psychiatry, psychoterapeuty czy coacha. Dobrze! Ale… kto czym się zajmuje i do kogo zgłosić się w pierwszej kolejności? Ten praktyczny przewodnik porządkuje role, ścieżki i decyzje – tak, by szybciej trafić we właściwe miejsce, bez błądzenia po kolejkach.
Cztery zawody – co robią, czego nie robią
Psycholog
Kto? Absolwent 5-letnich jednolitych studiów magisterskich z psychologii.
Co robi?
- Diagnoza psychologiczna (wywiad, testy, obserwacja).
- Psychoedukacja, poradnictwo, interwencja kryzysowa, krótkoterminowe wsparcie.
- Kierowanie dalej (psychoterapia / psychiatra), gdy są wskazania.
Czego nie robi? Nie przepisuje leków ani zwolnień (chyba że jest też lekarzem).
Kiedy wybrać? Gdy potrzebujesz rozpoznania problemu, testów, opinii i wskazania ścieżki.
„Diagnoza to kompas, nie etykieta.”
Specjalizacje psychologów (po dodatkowym szkoleniu): kliniczny, neuropsycholog, dziecięcy i młodzieżowy (współpraca z psychiatrią dziecięcą), seksuolog, sądowy/rodzinny, zdrowia (psychoonkologia, psychokardiologia) – specjalizacja = krótsza droga do właściwej pomocy.
Psychoterapeuta
Kto? Specjalista po 4–5-letniej szkole psychoterapii (akredytowany ośrodek), z praktyką pod superwizją, zwykle po własnej terapii szkoleniowej; różne wykształcenie bazowe możliwe.
Co robi? Prowadzi proces leczenia psychologicznego (indywidualny, par, rodzin, grupowy) w uznanym nurcie: CBT/poznawczo-behawioralnym, psychodynamicznym/psychoanalitycznym, systemowym, humanistycznym/egzystencjalnym, integracyjnym.
Czego nie robi? Nie przepisuje leków ani zwolnień (chyba że jest też lekarzem).
Kiedy wybrać? Gdy problem jest utrwalony / nawracający (lęk, depresja, trauma, schematy, relacje) i chcesz pracować u źródła.
Psychiatra
Kto? Lekarz, specjalista psychiatrii.
Co robi?
- Diagnoza medyczna (ICD/DSM), farmakoterapia, zlecanie badań (np. tarczyca, morfologia).
- Zwolnienia, skierowania (oddział dzienny/szpital).
- Koordynacja leczenia, współpraca z psychoterapeutą i psychologiem.
Kiedy wybrać? Przy ciężkich/ostrych objawach (myśli samobójcze, psychoza, wielodniowa bezsenność, ciężka depresja), gdy podejrzewasz tło somatyczne lub gdy terapia wymaga wsparcia lekami.
Coach / trener mentalny / mentor
Kto? Specjalista rozwojowy (niekliniczny); certyfikacja branżowa możliwa (np. ICF/EMCC), ale to nie kwalifikacja medyczna.
Co robi? Praca nad celami, nawykami, motywacją, komunikacją, efektywnością.
Czego nie robi? Nie diagnozuje zaburzeń psychicznych, nie prowadzi psychoterapii.
Kiedy wybrać? Gdy stan psychiczny jest stabilny, a celem jest rozwój (kariera, organizacja, wystąpienia).
Czerwone flagi: obietnice „w 3 sesje wyleczę depresję”, zniechęcanie do leków/terapii, „tajne metody”, brak kontraktu i poufności.
„Coaching pomaga w celach. Terapia pomaga w cierpieniu.”
Mapa decyzji: do kogo iść teraz?
- Objawy ostre/niebezpieczne? (myśli samobójcze, psychoza, całkowity brak snu)
→ Psychiatra pilnie / 112. - Przede wszystkim potrzebna diagnoza i plan?
→ Psycholog (diagnoza + wskazanie ścieżki). - Utrwalony problem, chcesz pracy u źródła?
→ Psychoterapeuta (często równolegle z psychiatrą przy silnych objawach). - Wyłącznie cele rozwojowe, bez objawów klinicznych?
→ Coach/trener. Jeśli w trakcie wyjdą objawy – wróć do punktu 1–3.
„Najpierw rozpoznanie, potem leczenie.”
Diagnoza – po co i kto co diagnozuje
- Psychiatra: rozpoznanie medyczne (np. duża depresja, GAD, CHAD, psychozy), decyzja o lekach/badaniach.
- Psycholog: diagnoza psychologiczna (testy, kwestionariusze, profil funkcjonowania) – doprecyzowuje cel i dobór terapii (CBT/ERP, praca z traumą, terapia par; wskazanie pilnej konsultacji psychiatrycznej).
- Psychoterapeuta: konceptualizacja problemu w swoim nurcie i prowadzenie leczenia psychologicznego; formalne rozpoznania medyczne pochodzą od psychiatry.
„Diagnoza to mapa. Bez mapy łatwo krążyć w kółko.”
Farmakologia – dlaczego same leki nie wystarczą?
Co potrafią leki? Stabilizują stan, łagodzą objawy (nastrój, lęk, sen), poszerzają „okno tolerancji”, by możliwa była praca terapeutyczna.
Czego leki nie zrobią? Nie zmienią schematów myślenia i zachowania, nie rozwiążą sytuacji życiowych, nie nauczą regulacji emocji i snu.
Wniosek: najskuteczniej działa duet psychoterapia + (w razie potrzeby) farmakologia.
„Leki łagodzą. Terapia zmienia.”
Uwaga na leki „szybkiej ulgi” (nasenne/przeciwlękowe)
Mogą uzależniać – zawsze trzymaj się zaleceń lekarza.
Pętla „quick fix”: stres/bezsenność → tabletka → ulga → nawyk unikania → przyczyna nietknięta → nawrót.
Wyjście: tabletka + plan (terapia, rytm dnia, sen, ruch, wsparcie) → coraz rzadziej potrzeba „doraźnej ulgi”.
Akredytacja szkół terapii – o co chodzi i co się zmienia (2025)
W Polsce standardy jakości od lat wyznaczają towarzystwa naukowe (PTP, PTPsych i nurtowe). Akredytacja oznacza m.in.: 4–5 lat szkolenia, własną terapię szkoleniową (setki godzin), stałą superwizję, praktykę kliniczną i egzamin.
„Certyfikat” szkoły bez akredytacji to dokument organizatora kursu – nie równa się standardom towarzystw.
Zmiany systemowe (stan na 2025): trwają prace nad ustawą o zawodzie psychoterapeuty (ochrona tytułu, rejestr, jednolite standardy i superwizja; sankcje za wprowadzanie w błąd). Równolegle powstaje Krajowa Izba Psychologów z rejestrem i ochroną tytułu „psycholog”.
Sedno: więcej przejrzystości i bezpieczeństwa dla pacjenta.
Jak sprawdzić kwalifikacje – checklista pacjenta
Wspólne dla wszystkich:
- Jasno podane wykształcenie bazowe i zakres pracy (dla kogo, z czym).
- Zasady poufności i kontrakt (czas, koszt, odwołania) zanim zaczniesz.
- Otwartość na pytania, gotowość do współpracy między specjalistami.
- Zero obietnic cudów.
Psycholog: 5 lat psychologii; informacja o specjalizacji podyplomowej; możliwość opisania, jak wygląda diagnoza/raport.
Psychoterapeuta: szkoła akredytowana (PTP/PTPsych/nurtowe), status: „certyfikowany” lub „w trakcie certyfikacji”, liczba godzin szkolenia/superwizji/praktyki, stała superwizja.
Psychiatra: tytuł specjalisty (dorośli / dzieci i młodzież), współpraca z psychoterapeutami/psychologami.
Coach: jasno, że to usługa rozwojowa (nie kliniczna), certyfikacja branżowa, kontrakt celów i granic, gotowość odesłać do specjalisty przy objawach klinicznych.
Masz prawo pytać o kwalifikacje i zmienić specjalistę.
Szybka tabela: sytuacja → pierwszy krok → co dalej
- Objawy ostre / ryzyko → Psychiatra / 112 → stabilizacja + terapia po opanowaniu ostrej fazy.
- Niejasny obraz, wiele pytań → Psycholog (diagnoza) → terapia / psychiatra wg wyniku.
- Utrwalony problem u źródła → Psychoterapeuta → ewentualnie konsultacja psychiatryczna przy silnych objawach.
- Podejrzenie tła somatycznego → Lekarz rodzinny / psychiatra (badania) → leczenie/terapia wg rozpoznania.
- Cele rozwojowe (bez objawów) → Coach/trener → przerwać i skierować do specjalisty, jeśli pojawią się objawy.
Dobre, proste kroki na start
- Zapisz 3 najważniejsze trudności i jeden cel („chcę znów przesypiać noce”).
- Wybierz punkt startu z mapy powyżej.
- Zapytaj o szkolenie/certyfikat/superwizję.
- Ustal kontrakt (czas, koszt, odwołania).
- Daj 3–4 spotkania na spokojną ocenę – jeśli nie „klika”, masz prawo zmienić specjalistę.
Pilnie
Zagrożenie życia/zdrowia, myśli samobójcze, psychoza, całkowity brak snu → 112 / SOR / całodobowy dyżur psychiatryczny.
Materiał edukacyjny – nie zastępuje konsultacji medycznej.
Zachęcamy do przeczytania pełnej wersji artykułu w kwartalniku „Sage Medica – Magazyn Medyczny”. Dostępny online oraz stacjonarnie w przychodni – do wyczerpania nakładu.
