Sauna od lat kojarzy się z przyjemnością, relaksem i oczyszczeniem. Wchodzimy do nagrzanego, drewnianego pomieszczenia, czujemy, jak ciało powoli oddaje napięcie, oddech się uspokaja, a myśli przestają gonić. Dla wielu osób to już nie tylko „dodatek do basenu”, ale mały rytuał – chwila tylko dla siebie, w której można choć na moment wyłączyć świat.
Coraz więcej Polaków odkrywa ten sposób dbania o siebie. Szacuje się, że wartość rynku saun w Polsce sięga już około 400 milionów złotych, a liczba domowych instalacji wzrosła o kilkadziesiąt procent w zaledwie kilka lat. To nie jest więc przelotna moda – to odpowiedź na potrzebę spokoju, wyciszenia i zadbania o ciało.
Za tą przyjemnością stoi jednak ważna prawda: sauna potrafi przynieść realną ulgę i zdrowotne korzyści, ale jest też poważnym obciążeniem dla organizmu. I właśnie dlatego tak wiele zależy od tego, czy traktujemy ją z ciekawością i szacunkiem, czy z brawurą.
Ciepło ma wiele twarzy – rodzaje saun i ich działanie
Nie każda sauna działa na organizm tak samo. Różnią się przede wszystkim temperaturą, wilgotnością i tym, jak głęboko wnikają w tkanki.
Najbardziej znana jest klasyczna sauna fińska (sucha) – temperatura może sięgać nawet 100–120°C, a wilgotność jest bardzo niska. Dla wielu to „prawdziwa sauna”: zapach drewna, gorące ławy, syczenie kamieni, kiedy poleje się je wodą.
Łagodniejsza jest sauna mokra, gdzie temperatura jest niższa, a wilgotność wyższa. Ciepło odczuwa się bardziej „miękko”, otulająco. Jeszcze niższą temperaturę, ale niemal 100% wilgotności, znajdziemy w łaźni parowej – tam oddycha się gęstym, ciepłym powietrzem, a skóra bardzo intensywnie się poci.
Osobną kategorią jest sauna na podczerwień (IR). Tu powietrze nie musi być aż tak gorące, bo promienniki ogrzewają bezpośrednio tkanki. Dzięki temu takie seanse bywają lepiej tolerowane przez osoby wrażliwe na wysoką temperaturę.
Wszystkie te formy łączy jedno: pracują mocno na układ krążenia i termoregulację. To, co dla jednego będzie przyjemnym, zdrowym bodźcem, dla kogoś innego może okazać się zbyt dużym wysiłkiem.
Bezpieczny rytuał zaczyna się od podstaw
Sauna nie powinna być spontanicznym „wskokiem do gorącej budki”. Dużo bezpieczniej traktować ją jak proces, który ma swoje etapy.
Przed wejściem bierzemy prysznic – ciało jest czyste, skóra sucha, bez kremów, makijażu i perfum. Kosmetyki mogą zaburzać naturalne pocenie, podrażniać skórę i drogi oddechowe, a w wysokiej temperaturze ich opary po prostu nie służą zdrowiu.
Biżuteria, zegarki, spinki czy metalowe elementy ubioru zostają w szafce. W saunie nagrzewają się błyskawicznie i mogą spowodować bolesne oparzenia.
W samym pomieszczeniu siadamy wyłącznie na suchym ręczniku, dbając o higienę swoją i innych. Początkujący nie muszą od razu zdobywać „najwyższej półki” – im wyżej, tym goręcej, więc lepiej zacząć od niższych ławek i krótszego czasu.
Po zakończeniu seansu nie wyskakujemy gwałtownie. Najpierw siadamy, opuszczamy spokojnie nogi, dajemy układowi krążenia chwilę na dostosowanie się. Dopiero potem wstajemy i zaczynamy schładzanie ciała chłodną (nie lodowatą) wodą, od stóp w górę. To sygnał dla organizmu: „to już koniec wysiłku, wracamy do równowagi”.
Jak przygotować ciało na gorąco?
Sauna nie lubi skrajności. Wejście na zupełnie pusty żołądek sprzyja omdleniom, wejście po obfitym posiłku obciąża krążenie i układ pokarmowy – może pojawić się uczucie ciężkości, mdłości, kołatanie serca.
Najbezpieczniej zjeść lekki posiłek około godzinę wcześniej. Tuż przed sauną warto delikatnie uzupełnić płyny, ale w trakcie seansu nie pijemy – to czas, w którym ciało ma uruchomić swoje mechanizmy termoregulacji, a nie nadganiać wodę „od środka”.
Czas spędzony w saunie dostosowujemy do doświadczenia i samopoczucia. Dla osoby początkującej 10–15 minut to w zupełności wystarczający bodziec. Organizm bardzo wyraźnie sygnalizuje, jeśli coś jest nie tak: zawroty głowy, mdłości, uczucie kołatania serca, nagła słabość, nadmierna suchość w ustach – to nie jest „chwila słabości do przeczekania”, tylko sygnał, by wyjść.
Po seansie potrzebna jest przerwa na odpoczynek – najlepiej przynajmniej tak długa jak czas nagrzewania, często dłuższa. To właśnie wtedy organizm „przetwarza” to, co się wydarzyło, a my możemy poczuć prawdziwą ulgę.
Dlaczego sauna działa – co mówi nauka?
Finlandia od lat jest „laboratorium” dla badań nad sauną – tam to po prostu część codzienności. Publikacje z tego kraju coraz lepiej pokazują, co dzieje się z ciałem przy regularnym korzystaniu z sauny.
Dla układu krążenia sauna jest rodzajem treningu. Ciepło rozszerza naczynia krwionośne, poprawia przepływ krwi, obniża ciśnienie tętnicze. Duże badania populacyjne sugerują, że osoby korzystające z sauny kilka razy w tygodniu rzadziej umierają z powodu chorób sercowo-naczyniowych, a ryzyko udaru czy nagłej śmierci sercowej bywa u nich niższe.
Sauna może wspierać też układ odpornościowy. Lepsze ukrwienie błon śluzowych dróg oddechowych, krótkotrwałe „imitowanie gorączki” i regularne bodźcowanie organizmu ciepłem sprawiają, że u części osób spada liczba infekcji, zwłaszcza przeziębień i katarów. Nie jest to oczywiście tarcza nie do przebicia, ale element budowania ogólnej sprawności.
Korzyści widać także w układzie ruchu. Ciepło rozluźnia mięśnie i stawy, zmniejsza sztywność, łagodzi przewlekłe bóle. Osoby z dolegliwościami kręgosłupa czy chorobami reumatycznymi często zgłaszają, że po włączeniu sauny do tygodnia łatwiej im się poruszać, a ból jest mniej dokuczliwy.
I wreszcie – głowa. W świecie pełnym bodźców sauna daje rzadką kombinację: ciszę, prostotę, skupienie na oddechu. Badania pokazują, że regularne saunowanie może wiązać się z mniejszym ryzykiem wystąpienia demencji w późniejszym wieku. Uczestnicy takich badań opisują lepszy sen, niższy poziom napięcia, łatwiejsze „wyłączenie” natłoku myśli.
Ciepło, które nie dla wszystkich jest bezpieczne
Przy całym wachlarzu zalet trzeba jasno powiedzieć: sauna nie jest dla każdego i nie w każdej sytuacji.
Z sauny powinny zrezygnować osoby z gorączką, ostrą infekcją, chorobami zakaźnymi, świeżymi ranami, oparzeniami czy wyraźnie zaostrzonymi stanami zapalnymi. Ciało ma wtedy dość pracy „wewnątrz” – dokładanie mu skrajnego ciepła nie jest dobrym pomysłem.
Bardzo ostrożnie do sauny powinny podchodzić osoby:
- po świeżym zawale, z niewyrównaną niewydolnością serca,
- z ciężkimi zaburzeniami rytmu serca czy zaawansowaną chorobą wieńcową,
- z poważnymi chorobami płuc,
- z nieustabilizowaną cukrzycą, padaczką, niektórymi chorobami skóry,
- z rozrusznikiem czy innymi implantami – tu konieczna jest indywidualna konsultacja.
Bezwzględnie wykluczony jest alkohol przed sauną. Rozszerzone naczynia, odwodnienie, zmienione odczuwanie ciepła, zaburzona ocena sytuacji – to mieszanka, która wielokrotnie zwiększa ryzyko omdlenia, zaburzeń rytmu serca i groźnych upadków.
W przypadku dzieci, seniorów czy osób przyjmujących wiele leków (szczególnie na ciśnienie, serce, depresję) warto saunę omówić z lekarzem. Nie zawsze oznacza to kategoryczny zakaz, ale dobrze znać swoje ograniczenia, zanim usiądziemy na gorącej ławie.
Sauna – przyjemność, która wymaga rozwagi
Sauna nie jest sportem ekstremalnym, ale też nie jest niewinną zabawą. Potrafi przynieść ogromne korzyści: spokojniejszy sen, bardziej mięśnie i stawy, lepsze krążenie, poczucie „odetchnęcia” od codziennego napięcia. Warunek jest jeden – trzeba słuchać ciała i nie przekraczać swoich granic na siłę.
Dobrze prowadzony seans saunowy to nie wyzwanie „kto dłużej wytrzyma”, tylko rytuał: prysznic, wejście, chwila milczenia, wyjście, spokojne schłodzenie, odpoczynek. Jeśli damy sobie na to przestrzeń, sauna może stać się jednym z najzdrowszych zimowych nawyków – ciepłem, które leczy, a nie zagraża.
W skrócie:
- Ciepło jest „lekiem”, ale w dawce. Krótko, regularnie, z przerwami na odpoczynek – to bezpieczniejsze niż jednorazowy „maraton” w 120°C.
- Ciało mówi „stop” wcześniej niż rozum. Zawroty głowy, mdłości, kołatanie serca, nagła słabość – to sygnały, by natychmiast wyjść, a nie „zaciskać zęby”.
- Nie dla każdego, nie zawsze. Infekcje, świeże urazy, nieustabilizowane choroby serca, alkohol – w takich sytuacjach saunę odkładamy na później.
- Rytuał zamiast wyzwania. Prysznic, suchy ręcznik, spokojne schłodzenie, chwila leżenia w ciszy – to pełnoprawne elementy seansu, nie zbędne dodatki.
- Im więcej wiedzy, tym więcej korzyści. Sauna może wspierać serce, odporność, stawy i głowę – pod warunkiem, że korzystamy z niej mądrze, a nie „na siłę”.
Zachęcamy do przeczytania pełnej wersji artykułu w kwartalniku „Sage Medica – Magazyn Medyczny”. Dostępny online oraz stacjonarnie w przychodni – do wyczerpania nakładu.
